استحقاق، خودبزرگ‌بینی

جلوه‌ها در رفتار

• برآشفتن از محدودیت‌ها و انتظار ممکن است در برابر صف‌ها، قواعد، تأخیرها یا «نه» شنیدن، رنجشی تند و نامتناسب حس کنید، چنان‌که گویی این چیزها به‌طور خاص برای شما اتفاق می‌افتند نه برای همه.
• هدایت‌کردن جمع در گفت‌وگو ممکن است خود را در حال غلبه‌کردن، قطع‌کردن کلام، یا کم‌اهمیت جلوه‌دادن خاموشِ نظر دیگران بیابید، چون دیدگاه خودتان آشکارا درست‌تر به نظر می‌رسد.
• دشواری در پذیرفتن مسئولیت وقتی چیزی به هم می‌ریزد، توضیح اغلب جایی بیرون از شما فرود می‌آید. پذیرفتن یک اشتباه می‌تواند به‌طرز عجیبی خطرناک حس شود، چنان‌که گویی اعترافِ به خطا چیزی بنیادین را تهدید می‌کند.
• رفتار با خود به‌مثابه‌ی استثنا ممکن است قواعدی را که گمان می‌کنید برای افرادِ کم‌توان‌تر یا کم‌اهمیت‌تر وضع شده‌اند خم کنید یا نادیده بگیرید، از هنجارهای کوچک اجتماعی تا تعهدات بزرگ‌تر.
• انتظارِ مدارا و توجه ویژه ممکن است در خاموشی انتظار رسیدگی ویژه، بهترین گزینه، یا اینکه دیگران امور را گردِ ترجیحاتتان بازآرایی کنند داشته باشید، و وقتی چنین نمی‌شود دلسرد شوید.
• روابط یک‌سویه بی‌آنکه قصد آسیب داشته باشید، ممکن است برای برآوردن نیازهایتان به روابط تکیه کنید، در حالی که برای توجه‌کردن یا جبران‌کردنِ آنچه طرف مقابل از شما نیاز دارد دچار دشواری شوید.
• عمل به خواسته‌ها در همان لحظه با این باور که پیامدهای معمول دامن‌گیرتان نخواهند شد، ممکن است انتخاب‌های تکانشی بکنید، به‌ویژه در مورد پول یا ریسک، که جنبه‌ی منفی را نادیده می‌گیرند.

جلوه‌ها در افکار

• حسی خاموش از متفاوت‌بودن در زیرِ افکار خاص، اغلب یک فرضِ پایه وجود دارد که شما صرفاً از جنسِ ظریف‌تری ساخته شده‌اید، یا که نیازهای شما طبیعتاً در اولویت‌اند.
• «وقت و نیازهای من اینجا بیشتر اهمیت دارند» هنگام رویارویی با انتظار یا مصالحه، ممکن است فکر کنید که این مزاحمت به‌طور خاص نسبت به شما ناعادلانه است.
• «قواعد معمول برای دیگرانند» باوری به اینکه محدودیت‌ها برای افرادِ کم‌استعدادتر یا کم‌اهمیت‌تر وجود دارند، می‌تواند در خاموشی کوتاهی‌کردن را توجیه کند.
• عطشِ به‌رسمیت‌شناخته‌شدن افکار مکرر درباره‌ی قدردانی، تحسین یا ویژه‌دیده‌شدن می‌تواند ذهن شما را اشغال کند، و نبودشان می‌تواند شما را به‌طرز عجیبی حقیر‌شده حس کند.
• آزرده‌شدن هنگام مورد پرسش قرار گرفتن وقتی کسی مخالفت می‌کند یا در برابرتان می‌ایستد، اولین برداشت شما ممکن است این باشد که او نمی‌فهمد، بی‌کفایت است، یا قصد دارد شما را تضعیف کند.
• جریانِ زیرینِ آسیب‌پذیر اگر به زیرِ آن رنجش بنگرید، گاهی ممکن است افکار آرام‌تری را بیابید، مانند حسِ دیده‌نشدن، تنهایی، در نهان به‌اندازه کافی خوب نبودن، یا ترس از اینکه اگر ویژه نباشید هیچ خواهید بود. این همان زخمی است که خودبزرگ‌بینی از آن محافظت می‌کند.

تأثیر بر کار و زندگی روزمره

• اصطکاک با اقتدار نگریستن به قواعد و نظارت به‌مثابه‌ی امری اختیاری می‌تواند تنشی واقعی با مدیران ایجاد کند و جایگاه شما را به خطر بیندازد.
• سرخوردگی هنگام برگزیده‌نشدن انتظارِ امتیازها یا قدردانی‌هایی که در دسترس نیستند می‌تواند شما را بارها دلسرد و رنجیده بگذارد.
• دشواری در همکاری غلبه بر بحث‌ها یا نادیده‌گرفتنِ مشارکت دیگران می‌تواند کار تیمی را پرتنش کند و حسن‌نیت را فرسوده سازد، حتی وقتی ایده‌هایتان خوب‌اند.
• بی‌قراری در نقش‌هایی که در شأن شما نیست جایگاه‌های پایین، کارهای روتین، یا شغل‌هایی که با حسِ شما از خودتان همخوان نیستند، می‌توانند تحمل‌ناپذیر حس شوند و به جابه‌جایی‌های مکرر یا نارضایتی مزمن بینجامند.
• بیش‌برآورد کردن خود حسِ استثنایی‌بودن می‌تواند به شرط‌بندی‌های پرخطر، به‌ویژه از نوع مالی، بینجامد، جایی که احتمال شکست به‌طور کامل درک نمی‌شود.
• دشواری در پذیرفتن پیامدها وقتی پذیرفتن مسئولیت دشوار است، اعتماد همکاران و سرپرستان به‌مرور رنگ می‌بازد.
• عبور از خطوط اخلاقی حسِ اینکه استانداردهای معمول شامل شما نمی‌شوند می‌تواند به انتخاب‌هایی منجر شود که هزینه‌ی واقعیِ اعتباری یا قانونی دارند.

تأثیر بر روابط عاشقانه

• دشواری در همدلی وقتی نیازهای خودتان بزرگ‌تر از همه جلوه می‌کنند، شریک شما می‌تواند سرانجام حس کند ناشنیده و بی‌اهمیت است، حتی اگر چنین قصدی نداشته باشید.
• قدرتِ نامتوازن خواستنِ همه چیز به شیوه‌ی خودتان می‌تواند به فشارآوردن یا دستکاریِ شریک منجر شود و پویایی‌ای نابرابر و گاه دردناک پدید آورد.
• تعارضی که اوج می‌گیرد مصالحه می‌تواند به‌مثابه‌ی باختن حس شود، پس اختلاف‌ها ممکن است به جای حل‌شدن تیزتر شوند.
• تصمیم‌هایی که تنها گرفته می‌شوند خریدهای بزرگ یا انتخاب‌هایی که بدون مشورت با شریک گرفته می‌شوند می‌توانند به مالیه‌ی مشترک فشار وارد کنند و رنجش بپرورند.
• مقاومت در برابر ترمیم دشواری در پذیرفتن خطا می‌تواند تعارض‌ها را در بن‌بست بگذارد، با سرزنشی که به جای شما بر شریک فرود می‌آید.
• تعقیبِ تحسین وقتی شریک نمی‌تواند نیازِ بیش از اندازه به ستایش و رفتار ویژه را برآورده کند، ممکن است ناخرسند شوید یا تأیید را جای دیگری بجویید.
• فاصله‌ی روبه‌رشد به‌مرور، موضعی خودمحور می‌تواند در خاموشی صمیمیت را زایل کند و هر دو نفر را تنهاتر از آنچه انتظار داشتند به جا بگذارد.

پیوندهای درونی طرحواره

• نقص/شرم این جفتِ مرکزی است. خودبزرگ‌بینی بسیار اغلب درست بر روی باوری پنهان به معیوب یا دوست‌نداشتنی‌بودن می‌نشیند. هرچه بزرگ‌تر و آسیب‌ناپذیرتر رفتار کنید، بیشتر می‌تواند نشانه‌ی آن باشد که ارزش‌مندیِ زیرین در واقع چقدر شکننده است.
• محرومیت هیجانی جایی که این طرحواره در زیرِ آن جای دارد، حسِ طلبکار بودن از توجه و تأیید پیوسته، در واقع همان عطشِ برآورده‌نشده‌ی کودک به مراقبت است که اکنون به‌صورت استحقاق‌طلبی بیان می‌شود. دیگران می‌توانند به نظر برسند که عمداً گرما را دریغ می‌کنند.
• شکست در دستیابی تصویری خودبزرگ‌بینانه از خود می‌تواند دفاعی در برابر ترسی مدفون از کافی‌نبودن باشد. اصرار بر اینکه استثنایی هستید، احساسِ هراس‌انگیزِ بی‌کفایتی را از دیدرس دور نگه می‌دارد.
• خویشتن‌داری ناکافی وقتی این دو با هم ترکیب شوند، نتیجه اغلب تکانشگری تشدیدشده است، با خواسته‌هایی که آزادانه عمل می‌شوند و پیامدهایی که به‌مثابه‌ی نامربوط به شما کنار زده می‌شوند.
• بی‌اعتمادی/بدرفتاری انتظار رفتار ویژه در کنار انتظار فریب‌خوردن می‌تواند موضعی محتاط و مطالبه‌گر پدید آورد، چنان‌که خواهان لطف باشید اما به صداقتِ کسانی که آن را می‌بخشند شک کنید.
• اطاعت برخی افراد میان حسِ برتری و حسِ ستم‌دیدگی نوسان می‌کنند؛ در یک لحظه توجه ویژه مطالبه می‌کنند و در لحظه‌ی بعد نیازهای خود را خاموش سرکوب می‌کنند.

جذابیت عاشقانه به طرحواره‌های دیگر

• اطاعت ممکن است به سوی شریکی کشیده شوید که به‌آسانی کوتاه می‌آید و خواسته‌های شما را در اولویت می‌گذارد، که می‌تواند راحت حس شود اما در خاموشی این باور را تأیید می‌کند که نیازهای شما پیش از نیازهای آنها می‌آیند.
• ایثار شریکی که بی‌پایان می‌بخشد و کم می‌خواهد می‌تواند تأییدکننده و همراهی‌اش آسان حس شود، در حالی که این حس را تقویت می‌کند که موردِ مدارا قرار گرفتن صرفاً همان است که باید باشد.
• وابستگی/بی‌کفایتی پویایی‌ای که در آن شریک به شما تکیه می‌کند می‌تواند به شما اجازه دهد نقشِ تحسین‌شده و توانمند را اشغال کنید و تصویرِ خود را به‌مثابه‌ی فردِ نیرومند تغذیه کنید.
• محرومیت هیجانی ممکن است با شریکی پیوند برقرار کنید که نیازهای هیجانی خودش برآورده نمی‌شود، و به رابطه‌ای فرو بلغزید که حول نیازهای شما سامان یافته است نه نیازهای او.
• نقص/شرم شریکی که حس بی‌ارزشی می‌کند می‌تواند، به‌طرز دردناکی، با تضاد تصویرِ شما را بالا نگه دارد، هرچند هر دوی شما را در زخم‌های خاص خودتان گرفتار می‌گذارد.
• بی‌اعتمادی/بدرفتاری جایی که قدرت و کنترل محوری حس می‌شوند، ممکن است به سوی پویایی‌هایی گرایش یابید که به شما اجازه می‌دهند در مهار باقی بمانید و حسِ بالا‌بودن را تأیید کنید.

راهبردهای مقابله‌ی سالم

• روکردن به احساس زیرین مهم‌ترین تغییر، آموختنِ توجه به احساسِ آسیب‌پذیری است که خودبزرگ‌بینی پوششش می‌دهد، اغلب تنهایی، شرم، یا ترس از معمولی‌بودن، و ماندن با آن به‌جای گریختن به برتری. اینجا همان جایی است که تغییر واقعی آغاز می‌شود.
• تمرینِ همدلیِ واقعی آهسته‌کردن سرعت برای اینکه واقعاً دیدگاه فرد دیگری را تصور کنید، و گوش‌دادن برای فهمیدن نه برای پاسخ‌دادن، به‌تدریج این فرض را سست می‌کند که نیازهای شما طبیعتاً بر نیازهای دیگران مقدم‌اند.
• گرفتنِ افکار در لحظه‌ی برخاستن ذهن‌آگاهی می‌تواند کمک کند افکار پرتوقع یا برتری‌جویانه را در همان لحظه بازشناسید و مکثی بسازید که در آن بتوانید پاسخ متفاوتی برگزینید.
• خوشامدگویی به بازخورد صادقانه دعوت از فردی مورد اعتماد برای اینکه حقیقتِ تأثیر شما را بگوید، حتی وقتی می‌گزد، یک محکِ واقعیتی فراهم می‌کند که تحسین به‌تنهایی هرگز فراهم نخواهد کرد.
• یافتن ارزش در پیوند، نه در جایگاه مشارکت اجتماعی، داوطلبی، و اهداف مشارکتی می‌توانند حسِ ارزشِ شما را در بخشی از چیزی بودن زمین‌گیر کنند نه در بالاتر ایستادن از آن.
• حمایت حرفه‌ای یک طرحواره‌درمانگر می‌تواند کمک کند به بخش آسیب‌پذیرِ زیرِ خودبزرگ‌بینی برسید و از آن مراقبت کنید، کاری که به‌تنهایی دشوار است.

راهبردهای مقابله‌ی ناسالم

• تسلیم — زیستنِ ویژه‌بودن برخی افراد صرفاً زندگی را حول رفتار ویژه با خودشان سامان می‌دهند و خود را با افراد و محیط‌هایی احاطه می‌کنند که آن را تأیید می‌کنند. این طبیعی حس می‌شود اما طرحواره را به‌سختی در جای خود نگه می‌دارد و آسیب‌پذیری را دست‌نخورده باقی می‌گذارد.
• اجتناب — پناه‌بردن به خیال وقتی واقعیت قدردانی‌ای را که عطشش را دارید فراهم نمی‌کند، ممکن است به رؤیاپردازی‌های تحسین‌شدن و برتری بگریزید، یا دردِ زیرین را با مواد بی‌حس کنید. آسودگی موقتی است و زخم مدفون می‌ماند.
• جبران افراطی — مطالبه، دستکاری، بی‌ارزش‌سازی این موتورِ محرکِ طرحواره است. فشارآوردن برای رفتار ویژه، افسون‌کردن یا تحت‌فشارگذاشتن دیگران برای اینکه آنچه می‌خواهید بدهند، تحقیر دیگران برای بالا‌ماندن، یا تاختن وقتی جایگاهتان تهدید‌شده حس می‌شود، همگی راه‌هایی برای راندنِ احساسِ آسیب‌پذیرِ زیرین‌اند. بازشناختنِ اینها به‌مثابه‌ی دفاع، نه به‌مثابه‌ی خودِ شما، کلیدی است که در را به سوی تغییر می‌گشاید.

از والد به کودک: اثرات طرحواره

• رفتار با کودک به‌مثابه‌ی بازتاب والد ممکن است با کودک همچون امتدادِ اهمیت خودش رابطه برقرار کند و خوب عمل‌کردنِ کودک را بیش از خودِ واقعیِ او ارج بنهد، که می‌تواند کودک را به‌عنوان یک فرد دیده‌نشده باقی بگذارد.
• فشار برای ویژه‌بودن انتظارات بالا و اغلب غیرواقع‌بینانه، ریشه‌گرفته از این باور که کودک باید با وابستگی برتری یابد، می‌تواند کودک را با استرس و عزت‌نفسِ متزلزل بار بگذارد.
• عشقِ گره‌خورده به تصویر محبتی که عمدتاً برای دستاوردها یا برای خوب جلوه‌دادن والد داده می‌شود، به کودک می‌آموزد که تنها زمانی ارزشمند است که تحت تأثیر بگذارد.
• نادیده‌گرفتن مرزهای کودک حسِ استحقاقِ خودِ والد می‌تواند بر نیاز کودک به حریم خصوصی و فضا چیره شود.
• جایگزینی گرما با اشیا جایگزین‌کردنِ دارایی‌ها به‌جای توجه واقعی می‌تواند کودک را به‌جایی برساند که ارزش را با معیارهای مادی بسنجد.
• انتقال برتری کودکان ممکن است موضعِ خودبزرگ‌بینانه‌ی والد را جذب کنند و تقویتی شکننده برای عزت‌نفس به دست آورند که بعدها به بهای پیوندِ واقعی برایشان تمام می‌شود.
• درس‌های اندک در همدلی والدی که همدلی را ارج نمی‌نهد ممکن است آن را نیاموزاند، و کودک را با مهارت‌های رابطه‌ای و هیجانیِ نازک‌تری باقی بگذارد.

راهبردهای والدینی برای پیشگیری از طرحواره

• همدلی را از همان ابتدا بیاموزید به کودکان کمک کنید احساسات دیگران را از طریق گفت‌وگوی روزمره، داستان‌ها، و دیدگاه‌گیریِ ملایم، توجه کرده و محترم بشمارند.
• تلاش را بستایید، نه فقط نتیجه را به‌رسمیت‌شناختنِ کار سخت به‌جای ویژه‌بودنِ ذاتی، به کودکان کمک می‌کند فرایند را ارزشمند بدانند و از انتظارِ پاداش بدون تلاش بپرهیزند.
• بازخورد متوازن ارائه دهید دستاوردها را جشن بگیرید و اصلاحِ مهربانانه و صادقانه ارائه دهید، تا تصویرِ کودک از خود واقع‌بینانه بماند.
• فروتنی را الگو باشید بگذارید کودکان ببینند که خودتان اشتباهاتتان را می‌پذیرید و ترمیمشان می‌کنید؛ این نشان می‌دهد که ناکامل‌بودن عادی و قابل تحمل است.
• مرزهای عاشقانه را بگذارید و حفظ کنید مرزهای معقول و پیوسته نگه‌داشته‌شده می‌آموزانند که کارها پیامد دارند، بی‌آنکه کودک را شرمسار کنند.
• مسئولیت واقعی بدهید کارها و وظایفِ متناسب با سن، پاسخگویی و این درک را می‌سازند که دیگران صرفاً برای خدمت‌کردن به او آنجا نیستند.
• امتیازها را از حقوق متمایز کنید به کودکان کمک کنید دریابند که برخی چیزها به‌دست می‌آیند و می‌توانند از دست بروند، در حالی که احترام و مراقبتِ پایه مشروط نیستند.
• بازیِ مشارکتی را تشویق کنید فعالیت‌های تیمی، بازیِ منصفانه و ارزشِ هر عضو را می‌آموزانند و حسِ سزاوارتر‌بودن را به‌ملایمت خنثی می‌کنند.
• مطمئن شوید کودک واقعاً حس می‌کند دوست داشته می‌شود چون محرومیت پنهان یک ریشه‌ی اصلیِ این طرحواره است، گرمای پیوسته و هماهنگ، نه فقط تحسین، یکی از نیرومندترین محافظت‌هاست.

تکنیک‌هایی برای خودبهبودی

• با احساس آسیب‌پذیر بنشینید (تجربی) دفعه‌ی بعد که جرقه‌ای از رنجش، خشم، یا «این نسبت به من ناعادلانه است» را حس کردید، پیش از عمل مکث کنید. اگر کمک می‌کند دستتان را روی سینه بگذارید و به‌ملایمت بپرسید: در واقع زیرِ این چه حسی دارم؟ اغلب چیزی نرم‌تر و کهنه‌تر خواهید یافت، مانند حسِ دیده‌نشدن، به‌اندازه کافی خوب نبودن، یا ترس از معمولی‌بودن. بگذارید یکی دو دقیقه با آن احساس بمانید بی‌آنکه آن را اصلاح کنید. آموختنِ تحمل و آرام‌کردنِ این بخشِ آسیب‌پذیر، به‌جای گریختن به سوی برتری، قلبِ تغییرِ این طرحواره است.
• فرض‌هایتان را با واقعیت بسنجید وقتی متوجه فکری مانند «من سزاوار رفتار ویژه‌ام» شدید، بپرسید چه شواهدی واقعاً از آن پشتیبانی می‌کند. نگه‌داشتن دفترچه‌ای کوتاه از این لحظه‌ها به بازتنظیم به‌مرور کمک می‌کند.
• دیدگاه‌گیری را تمرین کنید به‌عمد موقعیتی را از دیدگاه فرد دیگر تصور کنید، از جمله آنچه نیاز دارد و حس می‌کند. این، رفلکسِ در اولویت گذاشتن نیازهای خودتان را خنثی می‌کند.
• دفاع را نام‌گذاری کنید وقتی خود را در حال مطالبه‌کردن، تحقیر کسی، یا اصرار بر اینکه قواعد شامل شما نمی‌شوند گرفتید، بکوشید آن را در درون برچسب بزنید: «این زرهِ من است، نه حقیقت.» نام‌گذاری‌اش چنگش را سست می‌کند.
• تمرینِ سپاسگزاری داشته باشید یادداشت‌کردنِ منظمِ آنچه از پیش دارید، توجه را از آنچه حس می‌کنید طلبکارش هستید به سوی آنچه واقعاً حاضر است می‌گرداند.
• یک حلقه‌ی بازخورد دعوت کنید از دوست یا درمانگری مورد اعتماد بازخورد صادقانه درباره‌ی تأثیر خود بخواهید، و دریافتش را بدون دفاع‌کردن تمرین کنید.
• کمک حرفه‌ای وقتی الگو عمیقاً ریشه دوانده، طرحواره‌درمانی می‌تواند شما را به سوی بخشِ آسیب‌پذیرِ زیرین راهنمایی کند و کمک کند حسِ ارزشی پایدارتر و مهربان‌تر بسازید.

چشم‌اندازی از رفتار سالم

همان‌طور که این طرحواره سست می‌شود، حسِ شما از ارزش‌مندی آرام‌تر و پایدارتر می‌گردد. دیگر نیازی ندارید برای حس خوب بودن، بالاتر از دیگران باشید، چون با آن جایگاهِ لطیفی که خودبزرگ‌بینی از آن محافظت می‌کرد آشتی کرده‌اید. آن زمزمه‌ی پیوسته‌ی پس‌زمینه‌ی «من سزاوار بیشترم» جای خود را به قدردانیِ واقعی از مردمِ پیرامونتان می‌دهد و به این بازشناسی که هر کس، از جمله شما، ارزشی ذاتی دارد که لازم نیست از راه برتری به‌دست آید.

درمی‌یابید که دیگر نیازی ندارید برای حسِ مهم‌بودن بر جمعی چیره شوید یا تحسین جمع کنید. لذتی واقعی در گوش‌دادن، آموختن و سهیم‌شدن هست، و در دیدارِ مردم به‌مثابه‌ی برابرها. آسیب‌پذیری دیگر مانند تهدید حس نمی‌شود؛ کشف می‌کنید که اعترافِ به یک ضعف یا اشتباه شما را کوچک نمی‌کند، بلکه انسانی‌ترتان می‌سازد و نزدیک‌شدن به شما را آسان‌تر می‌کند.

در کار، این به‌صورت حضوری اثربخش‌تر و مورد اعتمادتر نمایان می‌شود. مشارکت دیگران را ارج می‌نهید، اعتبار را سهیم می‌شوید، و بدون نیاز به مرکز‌بودن رهبری یا همکاری می‌کنید. همکاران مشتاق‌تر می‌شوند ایده‌ها و بازخورد صادقانه را نزد شما بیاورند، و کلِّ محیطِ پیرامونتان آسان‌تر می‌گردد.

در زندگی شخصی، نزدیک‌ترین افراد به شما دیگر حس نمی‌کنند که باید با احتیاطِ تمام رفتار کنند. پیوند آسان‌تر می‌آید، چون عشق و احترام چیزی است که می‌بخشید و دریافت می‌کنید نه چیزی که مطالبه می‌کنید. عزت‌نفس‌تان آن‌قدر استوار می‌شود که انتقاد را بدون فروپاشیدن در شرم یا متورم‌شدن در حالت تدافعی تاب بیاورد.

هیچ‌یک از اینها به معنای از‌دست‌دادن جاه‌طلبی‌تان نیست. هنوز می‌توانید خواهان دستیابی و رشد باشید؛ فقط آن چیزها را به‌جای از راه زور، از راه همکاری دنبال می‌کنید، لنگر‌انداخته در حسی از ارزش که نه متورم است و نه فروکاسته. این شیوه‌ای واقع‌بینانه و دست‌یافتنی از زیستن است، و با اشتیاق به روکردن به آنچه از همان آغاز از آن محافظت می‌کردید آغاز می‌شود.